Çocuğu para ve rüşvet olmadan motive etmek

Rüşvet, ödeme ve hedef arasındaki fark

Bu üçü kolayca karışır ama farklı çalışır.

• Rüşvet o anda teklif edilir: “Odanı toplarsan tableti veririm.” Bir kez işe yarar ve çocuğa asıl şunu öğretir: reddedersen fiyat artar.
• Ödeme her iş için paradır. İşe yarar ama odağı “ne kadar veriyorlar?” sorusuna kaydırır; ev işleri ortak iş olmaktan çıkar, parası ödenmeyen işe el sürülmez.
• Hedef önceden yapılan bir anlaşmadır. Çocuk neye doğru gideceğini kendisi seçer ve her işin onu nasıl yaklaştırdığını görür.

Hedef bir eşya da olabilir — fark, tartışmanın ortasında pazarlıkla değil, önceden, sakince ve birlikte seçilmiş olmasıdır.

Çocukları gerçekten ne motive eder

İç motivasyonu inceleyen psikologlar (en bilineni Deci ve Ryan’ın öz-belirleme kuramı) üç dayanak sayar. Günlük hayatta kolayca tanınırlar:

• Seçim. Çocuğun en küçük bir seçim hakkı bile olduğunda iş “onun” olur.
• “Yapabiliyorum” duygusu. Gücüne uygun bir görev ve görünür sonuç, herhangi bir ödülden daha güçlü motive eder.
• Yakınlarla bağ. Çocuklar yetişkinlerle birlikte ve aile için bir şey yapmayı önemser.

Dördüncüsü çok pratiktir: görünür ilerleme. Çocuk “iki haftadır uğraşıyorum” düşüncesini aklında tutmakta zorlanır, ama 60 yıldızın 40’ını görmek kolaydır.

Parasız yedi yol

1. Zorunlu olanın içinde seçim sunun. “Git ödevini yap” yerine “önce matematik mi, okuma mı?”. Yapılması gerekiyor, ama karar çocuğun.
2. Çocuğun seçtiği bir hedef koyun — illa alışveriş olması gerekmez: bir piknik, birlikte bir gün, yeni bir şey öğrenmek.
3. İlerlemeyi görünür kılın: buzdolabında tablo, düğme dolu kavanoz, uygulamadaki yıldızlar.
4. Somut emeği övün. “Aferin” yerine “ödev akşam yemeğinden önce bitti — bütün akşam serbest”. Böylece çocuk neyin işe yaradığını anlar.
5. Birlikte yapın. Müzik eşliğinde on dakikalık birlikte toparlama, yarım saatlik iknadan iyidir.
6. İşi hatırlatmaya değil rutine bağlayın: çanta “annen söyleyince” değil, akşam yemeğinden hemen sonra hazırlanır.
7. Gerçek sorumluluk verin. Çiçekleri sulamak ya da kediyi beslemek “yardım” değil, çocuğun kendi işidir. Çocuklar kendilerine gerçekten güvenilmesini sever.

Hesaplı bir örnek

Dokuz yaşındaki bir çocuk her ödevde “bana ne vereceksin?” diye soruyor. Para yerine birlikte bir hedef seçiliyor: babayla hafta sonu bisiklet turu ve rotayı çocuk belirleyecek. Görevler: ödev (2 yıldız), on dakika kitap (2), yatağı toplamak (1), sofraya yardım (1). İyi bir günde 6 yıldız. Hedef 60 yıldız: kusursuz tempoyla on gün, gerçekte yaklaşık iki hafta. Hiç para harcanmadı, hedef ise çocuğun kendi fikri — pazarlık da bu yüzden kendiliğinden azalır.

Parasız hedef örnekleri ve yaşa göre notlar

• Hafta sonu nereye yürüyüşe gidileceğini seçmek.
• Bir yetişkinle baş başa piknik, balık tutma ya da kısa bir tren yolculuğu.
• Cuma akşamı aile filmini çocuğun seçmesi.
• Paten kaymayı, yüzmeyi, yumurta pişirmeyi öğrenmek.
• “Güçlenmek”: ay sonuna kadar beş barfiks.

5–6 yaş: iç motivasyon var ama ufuk kısa; ortak işler, oyun ve anında görünen işaret işe yarar. 7–8 yaş: adalet ve kurallar önem kazanır; önceden anlaşın ve sözünüzü tam tutun. 9–12 yaş: bağımsızlık öne çıkar; çocuk ne kadar çok şeye kendisi karar verirse o kadar az motive etmeniz gerekir. Harçlık verecekseniz, günlük işlere bağlamadan ayrı verin.

Sık hatalar ve Moguchi

• Söz verileni yaramazlık yüzünden geri almak. Hedef anlaşmasını ve davranış cezasını karıştırmayın.
• Söz verip tutmamak: bozulan tek bir söz sonrakilerin hepsini değersizleştirir.
• Kardeşlerle ve sınıf arkadaşlarıyla kıyaslamak.
• Yalnızca sonucu övmek; emeği övün.
• Her şeyi pazarlığa çevirmek. Bazı işler sadece “burası bizim evimiz” olduğu için yapılır.

Moguchi ödeme üzerine değil, hedef üzerine kuruludur: jeton, seviye ya da mağaza yok. Hedef bisikletten “güçlenmek”e kadar her şey olabilir. Yıldızlar harcanmaz ve geri alınmaz; yalnızca ne kadar yol alındığını gösterir. Ücretsiz, reklamsız, hesapsız; veriler çocuğun telefonunda kalır.